Een e-mail sturen naar Aad? Zijn e-mail adres is aad@engelfriet.net
(klik op deze tekst om een voorgeadresseerde mail te openen)
Terug naar  het Engelfrieten overzicht

Naar beneden 

De burgerwacht en schutterij van Rotterdam

Ben je bezig met een verhaal over De Doelen van het St- Jorisgilde, besluit je ook maar een verhaal te maken over de burgerwacht en de schutterij van Rotterdam....

Het woord schutteren is afgeleid van het woord beschutteren oftewel beschermen.

Voor een beschrijving van de geschiedenis van de schutterij tot pakweg de 80-jarige oorlog : lees daarvoor ons verhaal over de Schuttersgilden van Rotterdam.

In 1620 was de schutterij van Rotterdam samengesteld uit 6 vendels, elk van 140 man, waaraan 60 waardgelders, zeg maar, ingehuurde schutters waren toegevoegd. Sommige steden trokken heel veel waardgelders aan en daar werd door Prins Maurits een eind aangemaakt.

Op de volgende prent het uitrukken van de schutterij vanaf het Rotterdamse stadhuis :

rdamsenachtwacht1665

De Nachtwacht van Rotterdam in 1665

Over de periode zoo vlak voor de Franse tijd, de tijd van de Patriotten en Kaat Mossel, daarover hebben we ook al een apart verhaal, wij gaan in dit verhaal verder met o.m de organisatie en de 19e eeuw.

vrijkorps1784

Een patriottisch vrijkorps van Rotterdam in 1784

schutterijspqr

De schutterij van Rotterdam in 1787

prinsenkerkrellen

Op 3 april 1784 vonden rellen plaats

een compagnie van de Patriottische Burgerwacht grijpt in, er worden diverse salvo's gelost voor de Prinsenkerk

in de menigte bevindt zich ergens Kaat Mossel (link)

links van de Prinsenkerk de Boterhal

Wil je meer weten wat er toen gebeurde en waarom, klik dan op deze link.

Tijdens de 80-jarige oorlog veranderde de organisatie van de oorspronkelijke schuttersgilden, volgens artikel 8 van de Unie van Utrecht (1579) moesten voortaan alle manlijke burgers in krijgsdienst. In 1581 werd ook de politieke invloed in wetten vastgelegd, taken als orde bewaring, nachtwacht, hulp bij branden etc. werden nauwer omschreven.

Met ingang van 1760 werden de burgers in twaalf compagnieŽn verdeeld - met inachtneming van de wijken waar zij woonden - en twee regimenten, elk onder een kolonel. Een compagnie was op haar beurt weer gesplitst in tweeŽn: elke halve compagnie kende acht divisies. Een schutter moest toen minstens twintig jaar zijn en mocht evenmin ouder zijn dan zestig.

In 1786 kwamen nieuwe veranderingen. Alle ingezetenen tussen 18 en 55 Jaar waren - op enkele uitzonderingen na -verplicht als schutter dienst te doen. Nu was er sprake van ťťn regiment, verdeeld in vier bataljons. Een bataljon kende zes compagnieŽn. De schutters van een compagnie waren niet langer uit dezelfde wijk afkomstig, maar zoveel mogelijk gelijktijdig uit alle wijken geput.

De hoofd-officieren werden verkozen door en uit het vroedschap. Daardoor waren de schutters onderworpen aan het gezag van het stadsbestuur.

De schutters waren van dat moment af gestoken in donkerblauwe rokken met liggende kragen en opslagen van dezelfde kleur, witte vesten en broeken, zilveren lussen en knopen aan de hoeden en zwarte kokardes. Bovendien droegen zij 's zomers witte slobkousen en 's winters zwarte.
Maar tussen officieren en manschappen waren natuurlijk verschillen in uitmonstering. Zo hadden de eersten zilveren nestels (schoudersieraden), gladde zilveren ringkragen, zilveren en groene dragons, en om het lijf een sjerp van groene en witte zijde met twee kwasten.

Verdere varianten waren dat sergeants zilveren epauletten op de rechterschouder droegen en korporaals groene en witte kemelsharen op beide schouders. De gewone schutters hadden dezelfde epauletten als die van de korporaals, echter alleen aangebracht op de linkerschouder.

Alle schutters hadden tenslotte een snaphaan met bajonet, een korte sabel, een patroontas met witte bandelier en portepee met glad slot.

Elke compagnie was verplicht van half maart tot half oktober twee keer per maand op de Beurs te exerceren. En elk jaar - op de eerste woensdag in augustus - werd er een algemene wapenschouwing gehouden op de Boompjes.

Onder invloed van de Fransen werd een algemene gewapende burgerwacht gevormd naar het model van de Franse volkslegers. De schutterij in de hele Bataafse Republiek bestond vanaf die tijd uit een halve brigade, te weten acht bataljons. Elk bataljon bestond uit een grenadier-compagnie, acht compagnieŽn fuseliers en een korps artilleristen. Elke plaatselijke schutterij werd in het geheel van de algemene burgerwacht ondergebracht.

Een nieuw reglement op de gewapende burgerwacht in 1806 stelde vast, dat boven-vijftigjarigen voortaan vrij van dienst waren. Bovendien kreeg iemand, die zeven jaar achter elkaar gediend had, het recht op ontslag.

In Rotterdam zelf was de burgerwacht samengesteld uit twee bataljons. Deze bestonden elk uit zes compagnieŽn van circa 100 man, waarbij officieren en onder-officieren niet meegerekend waren.

Verschillende wetten volgden elkaar daarna in snel tempo op, totdat de Bataafse Republiek bij Frankrijk werd ingelijfd met verderreikende konsekwenties. Op 5 april 1813 verscheen namelijk het reglement op de organisatie van de Nationale Garde. Alle mannelijke Franse onderdanen tussen 20 en 60 jaar moesten voortaan dienst nemen in de Nationale Garde, die daarop de taak van de schutterij overnam.

'Vrijheid, gelijkheid en broederschap' was de theorie, in de praktijk trouw blijven aan dit beginsel is iets anders. De vrijheid van de Franse burgers hield - zoals de geschiedenis ons leerde - tegelijk het knechten in van de ingezetenen van wat voorheen de Bataafse Republiek was.

Nadat de Fransen tenslotte verdwenenen waren, vaardigde de souvereine vorst Koning Willem I het besluit uit van 20 december 1813. Dit hield een reglement in voor de algemene volksbewapening, de landstorm en de militie.

Een van de resultaten was dat weer schutterijen werden opgericht in steden, waar vroeger al een gewapende burgerwacht was geweest.
Pikante noot hierbij: het aantal beschikbare geweren was maatgevend voor de omvang van de schutterijen.

In de strijd met Napoleon, die intussen verder ging buiten de grenzen van de Verenigde Nederlanden, ontvingen de manschappen van de landmilitie te Rotterdam een geschrift, waaruit we iets citeren. Het is gedateerd 15 januari 1814 en het gaat uit van de 'Districts-Commissie tot aanmoediging en ondersteuning van den gewapenden dienst in de Nederlanden'.

De wet van 27 februari 1815 pakte de organisatie steviger aan. Nu moesten er over het hele grondgebied van de Verenigde Nederlanden schutterijen worden gevormd, die in vredestijd werden onderscheiden in dienstdoende en rustende.

Plaatsen met meer dan 2500 inwoners zouden dienstdoende schutterijen kennen en plaatsen met minder dan 2500 inwoners rustende.

Verder werd op elke 20.000 inwoners een bataljon van 600 man gevormd. In oorlogstijd opereerden de dienstdoende en de rustende schutterijen samen in de landstorm; in vredestijd zorgde de dienstdoende schutterij voor de inwendige rust.

Maar tekorten aan financiŽn, manschappen en uniformiteit werkten opnieuw een reorganisatie in de hand, ditmaal bij de wet van 11 april 1827. Taak en verdeling in dienstdoende en rustende schutterijen bleven onveranderd, maar de sterkte bleef niet dezelfde. In het vervolg hadden slechts twee op de honderd inwoners dienstplicht als schutter. Verder werden schutters na een actieve dienst van vijf jaar ingedeeld bij de reserve, zodat zij in vredestijd verlost waren van schutterlijke taken.

En toen kwam in 1830 de Belgische Opstand, een golf van vaderlandsliefde ging door de Nederlanden, zowel in de Noordelijk als de Zuidelijke... . Tal van schutters melden zich aan, ook uit Rotterdam. Een schutter was zoo enthousiast dat hij dwars door het windvaantje van de Ooster Oude Hoofdpoort schoot. Per boot vertrok men uit Rotterdam, vooraf gegaan door een bemoedigende speech van de Burgemeester die helaas niet mee kon, want had wat anders te doen, lees zelf maar :

schutterijbootantwerpen1830

De schutterij van Rotterdam per stoomboot op weg naar Antwerpen (1830)

De militairen die in 1831 naar BelgiŽ trokken, om de opstand aldaar te onderdrukken, werden enthousiast uitgeleide gedaan door de achterblijvers. De burgemeester van Rotterdam, mr. M. C. Bichon van Ysselmonde, hield een toespraak tot de 'moedige* stadsgenoten, die de eer van het vaderland moesten verdedigen.

En natuurlijk kwam er ook een oorkonde :

schutterijpublikatie1840

Het aandenken van de Belgische Opstand (1840)

schutter49

Een Rotterdamse Schutter die deelnam aan de Tien Daagse Veldtocht (1849)

In de 19e eeuw was een schutter dus eigenlijk een kruising tussen een soldaat en een politieman, de uitwendige en inwendige orde, werd dat dan genoemd.

Uit de vele overgebleven verhalen ga je meteen aan de dagen van de Bescherming Bevolking denken, ook toen was niet alles zoo perfekt georganiseerd natuurlijk en ook toen werd vaak de draak gestoken met de dienst, zoo liepen eens schutters met schoensmeer doosjes als medailles op hun uniform...
Ook waren officieren vaak middenstanders die hun klanten, de gewone schutter, niet durfden te bestraffen.
De oefeningen werden aangekondigd d.m.v. een rood-wit-blauwe vlag gehesen op de St. Laurenstoren. Werd de oefening afgelast, dan werd een groen-wit-groene vlag gehesen, wat natuurlijk aanleiding gaf tot heel wat misverstanden, (on)bewust....

Trouwens wie al te dronken op de oefeningen verscheen, werd opgesloten in het cachot van de Delfsche Poort, met een paar opgesloten werd dan zoo luid mogelijk gezongen, tot vermaak van de omstanders :

Wij leven vrij, wij leven blij op Neêrlands dierbren grond

Een belangrijk onderdeel van de parades was de schutterij muziek, "alle" Rotterdammers kwamen kijken als er, soms marcherend, een concert werd gegeven in de 'Plaats Gezelligheid', een romantische tuin aan de Lange Waranda, ergens tussen de Goudscheweg en de Jonker Fransstraat.

Speciaal voor de HH Officieren en hun eega's werd in het Park de Officieren Sociteit gebouwd, en daar vonden de meeste concerten plaats. Onderaan deze pagina trouwens nog een biografie van de familie Hutschenruyter, die generatie na generatie Kapelmeester waren.

schutterijoffciersscocieteitpark1862

De officiers-societeit in het Park (1862)

Geregeld kwam er natuurlijk ook hoog bezoek :

prinshendrikschutterijbinnenweg

Prins Hendrik, de broer van Willem III bezoekt de schietbaan aan de Binnenweg

uiterst links de commandant Majoor Abraham van Stolk

LINK

schutterijschiet1871

Van 30 augustus t/m 2 september 1871 werd op de pas nieuwe schietbaan (1867) op Delfshavens grondgebied een schietwedstrijd gehouden. Zowel Koning Willem III als zijn broer kwamen persoonlijk kijken, op de foto hierboven het kennismaken. Op de kleurenprent kun je de burgemeester van Delfshaven ontdekken, wacht beleefd op een handje van de Prins. Veel later ontstond hier de Schietbaanstraat....

Tot slot nog wat inwendige akties tijdens bootwerkersstakingen, sommige schutters waren echter ook bootwerkers....

schutterijinaktie

De schutterij van Rotterdam in aktie tijdens bootwerkersstakingen



Eind 19e eeuw was, achteraf het einde al in zicht, modernere wapens bleven uit en de overheid had, zouden we nu zeggen, geen lange termijn ideeen hoe de schutterij te hervormen, want daar was iedereen het over eens....Sommige gemeenten, zoals het toen nog zelfstandige Kralingen met 13.000 inwoners, hadden niet eens een schutterij, terwijl dat wettelijk wel moest en dus was het aantrekkelijk om naar Kralingen te verhuizen.

Ook was het voor velen gewoon een uitje aan het worden, waarbij soms op stadskosten flink werd ingenomen, veel verhalen gaan over vrouwen die hun man proberen mee te krijgen na afloop van een zogenaamde mars of zoiets...

Het einde van de schutterijen kwam in zicht met de Landweerwet van 24 juni 1901, waarbij bepaald werd dat zij -indien ze in de gemeenten al niet eerder werden opgeheven -in elk geval per 1 augustus 1907 ontbonden moesten worden.

Bij Koninklijk Besluit van 13 augustus 1904 werd de afbouw van de Rotterdamse schutterij geregeld. Het vierde bataljon werd opgeheven op 1 januari 1905 en opgedeeld over de andere bataljons. Datzelfde vond plaats met het derde bataljon op 1 januari 1906, terwijl precies weer een jaar later het tweede bataljon aan de beurt kwam.

Uiteindelijk volgde de totale opheffing van de Rotterdamse schutterij op de al eerder genoemde datum van 1 augustus 1907. Sommige officieren, die mogelijk moeilijk aan de opheffing konden wennen, bleven daarna nog een tijdje rondstappen in hun fraaie uniformen. Zonodig werden zij echter, evenals de manschappen, ingeschreven bij de reserve van het leger.

En zoals mag verwacht, werd het geheel afgesloten met een groot diner, ongetwijfeld met heel veel drank, op kosten van de stad waarschijnlijk.....

laatsteschuttersmaaltijdaffiche

Voor de laatste keer op 28 september 1907

En natuurlijk hoort op een pagina over de schutterij het gedicht van Speenhoff, zijn waarschijnlijk bekendste lied : de Rotterdamsche schutters.

speenhoffschuttersprent

getekend omstreeks 1903 door Koos Speenhoff


Uit dit verhaal een bijbehorend citaat :






We ontvingen de volgende vraag van Vera Dorleman:

In het gemeentearchief van Rotterdam vond ik bij de dagbladen deze kleine advertentie uit 1796 over de de vereniging "Tot nut der schuttert". Weet iemand soms meer over deze vereniging???

schutdorleman






Zojuist heb ik het indrukwekkende verhaal over de burgerwacht en schutterij van Rotterdam gelezen op uw website. Mijn complimenten voor dit stukje onderzoek naar dit kleine, maar zeker niet onbelangrijke, stukje geschiedenis van onze stad.

Wat mij echter opvalt is dat de geschiedenis van de Rotterdamse schutterij heden ten dagen ontbreekt. Op 9 maart 1959 is door leden van het Rotterdamsche Studenten Corps een ode gebracht aan de schutters van Rotterdam met de oprichting van de Rotterdamsche Studenten Schietvereniging "de Schutterij", tevens de Rotterdamsche Studentenweerbaarheid.

De Schutterij, vandaag de dag nog steeds actief, neemt deel aan ceremonies van het Koninklijk Huis en onderhoudt intensieve banden met de Nederlandsche Krijgsmacht, in het bijzonder de Rotterdamse Mariniers.

NN





Familiewapenklein
wat zijn we trots op ons familiewapen ...., beetje jaloers zeker ....


Terug naar de top





Last update :

23 September 2014