Nederlands-Indië Diponegoro en de Java Oorlog (1825-1830) Aad 'Arcengel' Engelfriet

ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië ARCENGEL Nederlands-Indië

Homepage

mijn Nederlands-Indië links

INDEX (bottom)

groote broer

......groote broer.......

Diponegoro en de Java Oorlog ( 1825 - 1830 )
( English version )

Na de inlijving van Nederland bij Frankrijk werden in 1811 de restanten van het VOC rijk overgenomen door de Britten. In Oost-Indië had de Britse gouverneur Raffles, die in 1816 na zijn gedwongen vertrek uit Batavia, Singapore stichtte, (dat al snel Batavia economisch overvleugelde) in zijn 5 jaar als gouverneur vele hervormingen ingevoerd.

De terugkomst van de Nederlanders in de jaren 1816 - 1820 ging met veel strubbelingen gepaard. Want de Nederlanders wilden een aantal "hervormingen" weer terugdraaien.

Financieel was de teruggave van Oost-Indië voor het nieuwe verarmde koninkrijk onder Willem I een ramp. De Britten hadden gewild dat het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden ( verenigd, officieel tot 1839, met België ) als evenwicht t.o.v. het gevreesde Frankrijk ook weer enkele koloniën moest hebben. De Britten waren zelfs zo vriendelijk om een lening te verstrekken om het ( financiële ) hoofd boven water te houden. Monopolisering van de opium handel en verkoop leverde uiteindelijk pas rond 1828 het begin voor de benodigde winsten op oftewel het begin van het Indisch Batig Saldo. (zie intro)

Een verarmd Nederland moest, met nauwelijks geld in kas, weer proberen om het "oude" gezag in Oost-Indië terug te krijgen. Tot overmaat van ramp braken er echter, vanaf de terugkomst in Oost-Indië, grote opstanden uit : bijvoorbeeld die geleid door Pattimura op de Molukken. Niemand wilde graag die Nederlanders terug die zonder enige takt probeerden de klok terug te zetten naar die goeie ouwe VOC tijd .

Een van de grootste, en voor de Nederlanders dus duurste, opstand was de Java Oorlog o.l.v. Diponegoro.

daendels

De uiteindelijke aanleiding was een opvolgingskwestie aan het hof van Yogakarta. Op de achtergrond speelde echter mee dat de Javaanse adel geen geld meer mocht vragen voor de verhuur van land, een van die hervormingen die Raffles en zijn voorganger "De donderende Groote Heer" Daendels hadden ingevoerd.

Daendels was inderdaad die generaal van het Bataafse legioen uit 1794. Na zijn Indië periode (1808-1811), waarin hij de Grote Postweg over Java liet aanleggen, trok hij met Napoleon op naar Moskou en stierf als gouverneur van het slavenfort Elmina in het huidige Ghana (zie mijn homepage)

De Javaanse adel was beroofd van hun inkomsten. Dat wil niet zeggen dat de bevolking er hierdoor op vooruit was gegaan, want de koloniale machthebbers wilden dit nu gaan innen, maar dat is een ander verhaal.

Diponegoro

Pangeran Prins Diponegoro
Aanhoudende droogte en een aantal misoogsten maakten de bevolking terecht onrustig. En toen waren ook nog die gehate Nederlanders weer terug.

De herinnering aan de verplichte Herendiensten voor Daendels t.b.v. de aanleg van de Grote Postweg van West- naar Oost-Java waren nog vers. De donderende Groote Heer was er trots op dat voor minimale kosten, (logisch i.v.m. de gedwongen Herendiensten) de Grote Postweg in slechts 1 jaar gereed was gekomen. Vele duizenden Javanen hadden het niet overleefd !

De persoonlijke frustraties van pangeran Prins Diponegoro waren uiteindelijk de lont in het kruidvat, omdat hij gepasseerd werd bij de opvolging als sultan van Yogakarta.

De aanleg van een weg door zijn gebied was de vonk. Of dit iets te maken had met de Grote Postweg is nooit duidelijk geworden.

Diponegoro had in ieder geval de overtuiging gekregen dat hij door Allah was aangewezen om een opstand te leiden tegen die ongelovige Nederlanders en dus ontstond er een, in de ogen van de Javanen, heilige oorlog waarbij iedereen zich moest aansluiten, zowel de adel als de zeer ontevreden boeren. Binnen korte tijd was Java in rep en roer. De Nederlanders begrepen er helemaal niets van.....

De Nederlandse overheid was totaal verrast door het massale karakter van de opstand en het fanatisme. Nederlaag na nederlaag werd geleden, het zag er zelfs naar uit dat men Java weer zou moeten opgeven en dat wilde men absoluut niet, want Java moest weer de kurk worden waarop de verarmde Nederlandse economie zou moeten drijven. (!)

Het in Oost-Indië gelegerde "leger" was te zeer bezig met al die andere lokale opstanden om zich geconcentreerd te kunnen verdedigen tegen Diponegoro. Diponegoro ontpopte zich als een groot charismatisch leider met uitstekend taktisch inzicht. De Nederlanders hadden absoluut niets geleerd van de guerilla taktieken tijdens de Boni oorlogen in Suriname (zie mijn Suriname link) Weer gingen ze in grote groepen, al dan niet met slaande trom, de binnenlanden in........geen partij voor Diponegoro die ook al een soort tactiek van verschroeide aarde toepaste : nergens was meer voedsel en, nog belangrijker, niet vergiftigd water te verkrijgen voor die Nederlanders in de tropen met volle bepakking.

Het Indisch leger verloor op deze manier per jaar een derde van zijn manschappen en dit kon natuurlijk niet snel genoeg worden aangevuld vanuit Europa. Met de moed der wanhoop werd een wervingscampagne in Europa opgezet en werden ook bondgenootschappen gesloten met diverse Indische vorsten van buiten Java. In 1830 had men ca 20.000 man ter beschikking, waarvan ca de helft Europeaan.

Doorslaggevend werd echter de taktiek van de nieuwe Nederlandse bevelhebber De Kock. Hij nam "simpelweg" de methodes over van Diponegoro en richtte overal kleine zwaar versterkte posten ("bentengs") in. Bovendien bleken de Nederlanders meester in het "verdeel en heers" principe. Via het instrument van de landhuur werden de boeren lagere lasten beloofd, want de adel mocht weer de landhuur gaan innen, zo werkte het mes aan diverse kanten. De boeren dachten goedkoper uit te zijn en de adel had weer inkomsten. De adel kon weer onderhandelen met Europese landhuurders die de grond wilden huren van Javaanse boeren.

Gevangenneming_van_Diponegoro

Overgave van Prins Diponegoro aan Generaal De Kock, een school wandplaat...
Diponegoro verklaarde zich bereid tot onderhandelen, maar werd vervolgens door De Kock in Magelang, ondanks een vrijgeleide, gevangen genomen tijdens het begin van de onderhandelingen op 28 maart 1830..

Generaal_de_Kock

Diponegoro had als eis gesteld dat men hem moest erkennen als sultan en als het hoofd van de Islam op Java.

Te grote eisen voor een al militair verslagen Prins en dat kwam de Kock goed uit : "Het was mij niet onaangenaam. Dit heeft mij dan ook dadelijk gelegenheid gegeven om hem te zeggen, dat aan zulke eischen niet alleen geen gehoor kon worden gegeven, maar dat ik hem van dit ogenblik als mijn gevangene beschouwde."

Diponegoro werd verbannen naar Makassar op Celebes en werd in 1837 zelfs bezocht door Prins Hendrik (de jongste zoon van de latere koning Willem II) die Diponegoro een trotse man noemde die door "verraad" in handen van de Nederlanders was gekomen.
Diponegoro bleek zijn dagen te vullen met het kalligraferen van teksten uit de Koran. Hij stierf in 1855.

Zijn graf in Makassar is nu een nationaal monument.

De universiteit van Semarang op Midden-Java (het gebied waar Diponegoro leefde) is naar Diponegoro genoemd.

Het zadel en de lans van Diponegoro werden als buit meegenomen naar Nederland en werden in 1975 teruggeschonken aan Indonesië.

De Java oorlog heeft, afgezien van de grote verwoestingen, naar men schat, aan 200.000 Javanen, (inklusief hongersnoden) en aan 7.000 Inheemse en 8.000 Europese soldaten het leven gekost. De politieke gevolgen waren duidelijk : de macht van de Javaanse adel was tot in de volgende eeuw gebroken.

GG_Van_der_Capellen

Hoe ging het verder met de Nederlanders :

Gouverneur-Generaal Van der Capellen was in 1825 gefrustreerd naar Nederland teruggekeerd : alles was mislukt, bovendien moest hij de boodschap aan Koning Willem I overbrengen dat de opstand van Diponegoro wel eens het einde van het nieuwe koloniale avontuur zou kunnen betekenen.

Wat zal die man onderweg naar Nederland hebben lopen ijsberen........

Du_Bus_de_Gisignies

De Vlaming ( België en Nederland waren immers verenigd ) Du Bus de Gisignies ( linker foto ) werd zijn opvolger. Volgens de overlevering woog Du Bus de Gisignies 145kg, toen hij weer in 1830 naar Europa terugkeerde was hij 60kg lichter geworden. Over Du Bus de Gisignies gaan we het nog eens apart hebben, want Du Bus de Gisignies was een hele aparte, zullen we maar zeggen....

Zijn opvolger van den Bosch ( rechter foto )ging van start met nieuwe ideeën : hij werd de grondlegger van het cultuurstelstel. Volgens Willem I kon hij "net als Mozes water uit de rots" geld uit Indië halen, ondanks een beginschuld van 40 miljoen gulden o.a. veroorzaakt door Diponegoro.

Een mooie samenvatting over de Java oorlog en Diponegoro is dit fragment:

De Javaanse landeigenaren in de Vorstenlanden hadden heel wat van hun gronden in huur gegeven aan Europeanen met hetzelfde doel als het koloniaal bestuur in de gebieden onder rechtstreeks bestuur verhuurde: het verkrijgen van bijkomende inkomsten.

Veel Javaanse grondbezitters waren voor het grootste gedeelte van hun inkomen zelfs afhankelijk van de gronden die ze verhuurden. In mei 1823 besloot Van der Capellen dat per 31 januari van het volgende jaar alle huurcontracten kwamen te vervallen. De verhuurders moesten de huur terugbetalen en de huurders vergoeden voor de geleden schade. De meeste huurgelden waren echter door de Europese en Chinese huurders voor vele jaren vooruitbetaald en door de Javaanse ontvanger vaak al uitgeven, zodat terugbetaling voor grote problemen zorgde.

Het haast algemene ongenoegen, van de armste boer die zwaar gebukt ging onder de landrente en onder de macht van de Chinese geldhandelaren en tollenaars, tot de rijkste landeigenaar die door het verbod op de landverhuur een groot deel van zijn inkomsten zag verloren gaan, maakte van Midden-Java een kruitvat. Het was nu enkel wachten op iets of iemand om de lont aan te steken.

Pangeran Diponegoro (1785-1855), de oudste zoon van de gewezen sultan van Jogjakarta Hamengkoeboewono III, waagde in 1825 zijn kans. Om de vele interne twisten aan het Jogjakatraanse hof te neutraliseren wist Diponegoro van de opstand tegen de koloniale overheid een heilige oorlog te maken, die, zo hoopte hij, van alle twistzieke, maar allemaal islamitische partijen steun zou krijgen. Hij wist zich ook te profileren als een door iedereen aanvaarde ratu adil, een rechtvaardige vorst die volgens de traditionele overlevering na een korte maar zeer hevige oorlog een rechtvaardig bestuur zou vestigen.

In de zomer van 1825 liep de spanning in de Vorstenlanden hoogop. De rechtstreeks aanleiding tot het uitbarsten van het geweld waren de wegenwerken die resident A. H. Smissaert eind mei 1825 in Jogjakarta liet uitvoeren. De uitvoering was in handen van Danoeredjo, een man die al vanaf 1815 aan het hof heel veel macht naar zich toe had weten te trekken. Bij de dood in 1822 van sultan Hamengkoeboewono IV, een jongere halfbroer van Diponegoro, werd de driejarige Hamengkoeboewono V sultan onder voogdij van Diponegoro.
Danoeredjo kreeg echter de controle over de vorstelijke domeinen in handen, waardoor hij in de praktijk de machtigste man aan het hof werd en daarom ook de contacten met de Nederlanders onderhield. De weg waaraan ijverig werd gebouwd liep over Diponegoro's landgoed Tegalredja, een vijftigtal kilometer ten noorden van Jogjakarta, dwars over de graven van enkele voorouders. Diponegoro beschouwde dit als een regelrechte belediging en al snel raakten zijn soldaten slaags met de mannen van Danoeredjo. Hij eiste van resident Smissaert dat die tussenbeide zou komen. Smissaert ging daar niet onmiddellijk op in, maar wilde wel onderhandelen.
Diponegoro wilde dit weer niet en liet Smissaert weten niet te zullen deelnemen aan de onderhandelingen, waarop Nederlandse troepen op 20 juli 1825 Tegalredja bezetten. Het kruitvat was ontploft!
De oorlog verspreidde zich snel over Midden- en Oost-Java - de andere hoofdstad van de Vorstenlanden Soerakarta bleef maar net gespaard -, en vond overal veel aanhangers onder de adel, islamitische geestelijkheid en de misnoegde boeren.

Tussen 20 juli 1825 en 28 maart 1830, de begin- en einddatum van de oorlog, stierven naar schatting 8.000 Europese en 7.000 inheemse soldaten die meevochten in het leger van de koloniale overheid. De oorlogstol onder de bevolking lag veel hoger. Naar schatting 2 miljoen mensen werden op een of andere manier slachtoffer, een tiende onder hen stierf als gevolg van oorlogsgeweld, maar vooral van de honger en ziektes die de oorlog met zich meebracht. En net als elke andere oorlog, bracht ook de Java-oorlog het gepaste moment om onderlinge rekeningen te vereffenen. Zo wist Diponegoro in te spelen op de haat tegen de Chinezen, die het tijdens de oorlog dan ook zwaar te verduren kregen. Daar hadden niet enkel de Javanen, die gretig Chinese tolpoorten en vaak hele Chinese woonwijken plunderden en platbrandden, schuld aan. Ook bij de koloniale overheid waren de Chinese tussenhandelaren niet echt geliefd. Vele hoge legerofficieren lieten het geweld op de Chinezen dan ook maar begaan.

In de zomer van 1826 stond Diponegoro op het toppunt van zijn macht. Op 9 juni had hij de eerder veroverde kraton van Plered, een oude vorstelijke stad ten zuiden van Jogjakarta, na een zeer bloedige strijd moeten opgeven, maar die nederlaag werd een maand later weer goed gemaakt. Op 30 juli 1826 overviel een groep rebellen onder leiding van een van Diponegoros bekwaamste legerleiders Sentot een gezelschap met daarin de twee voogden van de nog steeds in Jogjakarta zetelende en door de koloniale overheid gesteunde sultan Hamengkoeboewono V.
De Nederlandse soldaten die de voogden en nog enkele andere edellieden vergezelden konden niet voorkomen dat deze werden gevangen genomen en later ook gedood. Ook het merendeel van de Nederlanders kwam om bij de overval.
Diponegoro had hierbij niet alleen een belangrijke nederlaag toegebracht aan de nog Nederlandsgezinde Javaanse adel in Jogjakarta, maar ook aan het koloniaal bestuur zelf. De Nederlandse troepen, vaak onder invloed van allerhande op Java vlot verkrijgbare geestesverruimende middelen, konden die nederlaag enkel maar met nog meer zinloos geweld beantwoorden.

Op 26 juli 1825 had Van der Capellen generaal De Kock aangesteld als gezant die moest gaan onderhandelen in de Vorstenlanden. De Kock vertrok meteen naar Midden-Java waar hij moest vaststellen dat de Nederlandse soldaten, in Jogjakarta een eenheid van nog geen 200 man sterk zich enkel maar konden verschansen en de oorlog gewoon over zich heen moesten laten gaan.

Het duurde enkele maanden eer generaal De Kock het koloniale leger in stelling had gebracht. Van der Capellen had, mede omwille van zijn ethische bekommernissen, legereenheden naar verschillende uithoeken van de archipel gestuurd, vaak met als doel in bestaande conflicten te gaan bemiddelen. Hij was daarmee voorbij gegaan aan de ontwikkelingen in de Vorstenlanden die hij verkeerd inschatte. Een slechts beperkt aantal manschappen was daarom op Java paraat.
Pas begin september 1825 kon De Kock beschikken over de 10.000 man sterke eenheid van de uit Gent afkomstige generaal van Geen die net terugkwam uit Zuid-Celebes. Door de inzet van Van Geens troepen kon De Koek vermijden dat de voor de Nederlanders belangrijke havenstad Semarang in handen van de opstandelingen viel of dat de oorlog zich verder oost-, of, veel erger, westwaarts richting Batavia verplaatste.

Dankzij Martien Optendrees hebben we een primeur op het internet: recente opnamen van de gevangenis van Diponegoro!

De onderstaande foto's zijn gemaakt door Kornelius Palinggi, waarvoor onze hartelijke dank uiteraard!

De kerker in de zuidwesthoek van het fort Rotterdam, waar Diponegoro (1785-1855) een van de eerste vrijheidsstrijders van Indonesie, tot aan zijn dood in 1855 27 jaar gevangen heeft gezeten:

De huidige naam van Fort Rotterdam is

Kompleks Benteng Ujung Pandang

met daarin het museum La Galigo

1grandtoraja 301

De gevangenis van Diponegoro is op de hoek tussen de 2 lange gebouwen

1grandtoraja 304

De gevangenis van Diponegoro

1grandtoraja 303

De binnenkant van de gevangenis van Diponegoro

1grandtoraja 305

De gevangenis van Diponegoro van dichtbij
Martien Optendrees kwam ook nog met de volgende aanvulling:

Het meest opvallende gebouw in het stadsbeeld is het fort, de Benteng, dat aan de zeekant ligt.

Het was een van de forten van het koningkrijk Gowa, die tijdens de regering van Tuni Pallanga in 1545 door de Portugezen gebouwd zijn.

Toen het fort na de strijd van de VOC tegen sultan Hassanudin bezet werd door admiraal Cornelis Speelman in 1667 gaf deze het fort de naam Rotterdam, naar zijn eigengeboorteplaats!

Op onze site hebben we nog veel meer foto's over Fort Rotterdam:

LINK

Op de onderstaande kaart het overzicht van de 19e eeuwse oorlogen die gevoerd moesten worden om het Nederlandse gezag overal ingevoerd te krijgen :

nedimperialisme

klik dan HIER

Geinteresseerd in een historische rondleiding voor uw eigen groep(je) door Aad 'arcengel' Engelfriet, webmaster van deze grootste Nederlandstalige geschiedenis website, door o.m. een stad of streek in bijv. Nederland, België, Duitsland, Groot-Brittannië, Ierland en/of een historische lezing, publicatie, recensie:

Voor meer vrijblijvende informatie

aad@engelfriet.net

Wilt U eerst meer weten over Aad Engelfriet:

klik dan HIER

Geinteresseerd in mijn andere verhalen over Nederlands- Indië ?
Er komen er nog meer......

Pramoedya_Ananta_Toer

Introduktie geschiedenis Nederlands-Indië

GG_sJacob

Governors-General of the Dutch East Indies

coen

Jan Pieterszn Coen en de uitroeiing van de bevolking op de Banda eilanden

raadhuis Batavia 1750

De moord op ruim 5000 Chinezen in 1740

Ambon_1817

Wie was Pattimura ?

Diponegoro

Wie was Diponegoro ?

Radja_van_Lombok

Het "verraad" van het huidige vakantie eiland Lombok en de "Schatten van Lombok"

Balinees monument ter herinnering aan de strijd tegen de Nederlanders

De pacificering van het huidige vakantie eiland Bali

Wilhelmus van Nassaue,
Ziet gij dien heldenstoet?
Zij schoten op de vrouwen
En drenkten 't land met bloed.
De kwasten der banieren
zijn darmen van een kind.
Licht dat ge aan hun rapieren,
nog vrouwenharen vindt.

De Atjehse agressie oorlog.

De grootste aanvalsoorlog ooit door Nederland gevoerd met als resultaat 100.000 doden en 1.000.000 gewonden

Bali in the 19th century

Book covers and references

Batavia harbour 1870 de kleine boom

Photos and images of the Dutch East Indies

            ......een roofstaat aan de Noordzee......
            .....dat spoorwegen bouwt van gestolen geld en tot
            betaling de bestolene bedwelmt met
            opium, Evangelie en jenever...

             Aan U durf ik met vertrouwen te vragen of het
            Uw wil is dat daarginds Uw meer dan dertig
            millioenen onderdanen worden mishandeld en
            uitgezogen in UWEN naam?

            Multatuli [1860] ...aan Nederland...Koning Willem III

Assistent_resident_Eduard_Douwes_Dekker_van_Lebak_Residentie_Bantam

....dat dorp stond in brand, omdat het veroverd was door Nederlandsche soldaten.......

Ja, 't dorp was veroverd door Nederlandsche soldaten, en stond dus in brand.

Op Nederlandsche heldendaad volgt brand.
Nederlandsche overwinning leidt tot verwoesting.
Nederlandsche krygsbedryven baren wanhoop.

Reakties welkom

mijn Nederlands-Indië links

top

Back to the Dutch East Indies / Nederlands-Indië INDEX

Last update :

6 April 2010