De moraal is dood, leve de prikkel!
Door: Arnoud Engelfriet en Richard Engelfriet, november 2000
Email: info@richardengelfriet.nl
Vroeger werd de burger vanaf de kansel geleid tot het moreel juiste gedrag.
De kerk, de overheid en het bedrijfsleven spraken de burger aan op zijn immer
aanwezige norm- en plichtsbesef. Tegenwoordig grijpt men liever naar de
financiële en technische prikkel om gewenst gedrag te stimuleren. Was stelen
vroeger iets wat niet 'mocht', tegenwoordig moet het vooral de boete zijn die
mensen tegenhoudt. De moderne, calculerende burger is immers niet gevoelig voor
een beroep op zijn moreel besef. Het grote gevaar hiervan is echter dat mensen
niet meer gedwongen worden om na te denken over de gevolgen van hun handelen,
maar dat zij hun moraal verruilen voor de rekenmachine. Zo wilde een kinderopvang, waar kinderen nogal eens te laat werden afgehaald,
stimuleren dat de ouders voortaan op tijd kwamen. Zij stelde daarom een boete in
voor te laat ophalen. Het gevolg was echter dat nu vrijwel alle kinderen te laat
werden opgehaald! In plaats van ouders op te zadelen met een moreel
schuldgevoel, leidde deze prikkel enkel tot financiële consequenties, waarmee de
ouders prima konden leven: 'ik heb ervoor betaald, dus ik mag later komen'. Ook de Nederlandse overheid maakt gebruik van financiële prikkels om de
burger tot gewenst gedrag te verleiden. Financiële prikkels op alcohol,
sigaretten en benzine moeten de burger aanzetten tot gematigd gebruik.
Bijstandsgerechtigden worden gekort op hun uitkering als zij frauderen. Echter,
de moderne, calculerende bijstandsmoeder redeneert: 'als ik 200 gulden word
gekort, dan moet ik dus 200 gulden extra frauderen'. De financiële prikkel
schiet hiermee zijn doel voorbij en wordt slechts een overbodige en ineffectieve
kostenpost voor de overheid. De CD-industrie grijpt naar de technische prikkel om illegaal kopieren te
bestrijden: als de burger niet stopt met kopieren, dan moeten zijn apparaten dat
maar doen. DVD-spelers, CD-branders en andere apparatuur weigeren simpelweg een
kopie te maken van een film of muziekwerk als dit auteursrechtelijk beschermd
is. Hierbij raakt de morele regel volledig uit het zicht. De calculerende burger
staat niet langer stil bij het waarom, maar concludeert slechts: 'als het niet
kan, dan mag het niet, dus als het wel kan, dan mag het ook'. Gevolg:
kopieerbeveiligingen worden massaal gekraakt of omzeild. Financiële en technische prikkels komen steeds meer in de plaats van de
morele regel, in de hoop de calculerende burger te raken. Deze wordt hierdoor
echter niet alleen geraakt, maar juist en vooral gecreëerd door de afwezigheid
van een morele rechtvaardiging voor het gewenste gedrag. Door de blijkbaar
aanwezige angst om burgers aan te spreken op hun moraal, zitten we straks
opgescheept met moreel onbewuste burgers die, in plaats van de held uit te
hangen (zoals de Postbus51-campagne 'Waar zijn de helden' graag zou willen)
thuis hun centen zitten te tellen.